Stary cmentarz przy Wrocławskiej odzyskuje dawny blask. Historia i rewitalizacja opolskiej nekropolii

Już niebawem opolanie będą mogli ponownie w pełni korzystać z zabytkowego cmentarza przy ul. Wrocławskiej. To miejsce, które przez ponad 120 lat służyło jako główna nekropolia miasta, przechodzi właśnie gruntowną rewitalizację. Prace, finansowane m.in. z programu Polski Ład kwotą ponad 2 mln zł, przywracają pamięć o osobach, które tworzyły historię Opola. Jednak droga do dzisiejszego odrodzenia była długa i naznaczona dramatycznymi wydarzeniami.

Rewitalizacja przywraca pamięć o zasłużonych opolanach

Zakład Komunalny, opiekun nekropolii, sukcesywnie odnawia kolejne nagrobki. Ostatnio odświeżono m.in. grób ks. Karola Knosali, proboszcza prokatedry św. Krzyża, który po wojnie sprowadził do świątyni nowe dzwony, słyszane przez opolan do dziś. Odnowiono także nagrobek Józefa Obuchowskiego, nauczyciela geografii i dyrektora Muzeum Miejskiego (dziś Muzeum Śląska Opolskiego) oraz Caspara Wrzodka, kuratora Kościoła św. Krzyża – to on sprowadził do Opola siostry Franciszkanki Szkolne, otworzył szpital w Groszowicach i z własnych funduszy dokończył budowę wież katedry. Na cmentarzu wyremontowano również nagrobki Sióstr Franciszkanek Szpitalnych oraz krzyż oznaczający kwaterę Zgromadzenia.

Prace renowacyjne trwają od roku. Wykonawca, firma BESTOPEBEL, odpowiada za odtworzenie historycznego muru, rewitalizację alejek oraz budowę nowego wejścia od strony ul. Niemodlińskiej. W planach jest także montaż ławek i oświetlenia. Mur został już częściowo oczyszczony, pojawiły się nowe elementy ogrodzenia, alejki są uformowane i wkrótce otrzymają mineralną nawierzchnię. Trwają przygotowania do nasadzeń drzew i montażu lamp. Całość koordynuje Urząd Miasta Opola, który pozyskał dofinansowanie z programu Polski Ład.

Zbiórkom zawsze przyświeca jedna myśl, aby pamięć o osobach, które tworzyły historię naszego miasta nie zginęła.

Organizatorzy kwest

Opolanie od ponad dwóch lat aktywnie wspierają odnowę cmentarza – nie tylko finansowo, ale też poprzez udział w kwestach i pracach porządkowych. To właśnie ich zaangażowanie, obok środków publicznych, umożliwiło tak zaawansowaną renowację.

Od epidemii do zamknięcia – historia pełna zwrotów

Początki cmentarza sięgają schyłku 1813 roku. W lazaretach Opola wybuchła wtedy epidemia, a poszukiwania odpowiedniego terenu trwały trzy lata – większość gruntów okazała się nieprzydatna ze względu na płytko zalegający wapień. Miasto ostatecznie zakupiło tzw. „pole Krebsa” na Przedmieściu Odrzańskim. Był jednak problem: w sąsiedztwie znajdowała się szubienica. Jak podaje Idzikowski, „uroczyście [ją] zlikwidowano”, a nowe miejsce straceń wyznaczono przy drodze na Ozimek. 19 grudnia 1813 otwarto nowy cmentarz dla katolików i ewangelików – służył jako główna nekropolia przez prawie 120 lat.

Teren szybko okazał się zbyt mały. Powiększano go w 1833 (wzdłuż ul. Wrocławskiej), 1872/73, 1888 i wreszcie w 1903 o 1,1 hektara, osiągając łączną powierzchnię 9,25 ha. Główna oś założenia to aleja lipowa, od której odchodziły kwatery – nieparzyste po stronie wschodniej, parzyste po zachodniej. Po ostatnim rozszerzeniu było ich 24, a najnowsza część miała kształt wydłużonego prostokąta o długości ok. 800 m. Na początku XX wieku chowano tu rocznie 300-400 dorosłych i tyle samo dzieci. Od 1 kwietnia 1911 zakazano wykupowania nowych miejsc, a w 1920 komisja magistracka stwierdziła konieczność znalezienia nowego cmentarza. Ostatecznie od kwietnia 1931 funkcję głównej nekropolii przejął cmentarz na Półwsi (Halbendorf), a „cmentarz odrzański” zamknięto dla pochówków, z wyjątkiem istniejących grobów rodzinnych.

W latach 30. XX wieku przez teren cmentarza poprowadzono nową drogę – dzisiejszą ul. Niemodlińską, która przecięła nekropolię na dwie części. Wiązało się to z licznymi ekshumacjami. Po II wojnie światowej, w 1945 roku, cmentarz ponownie otwarto. Chowano tu wielu przesiedleńców z Kresów Wschodnich, o czym świadczą napisy: „ze Lwowa”, „ze Stanisławowa”, „repatriant z Chodorowa”. Niestety, wraz z przejęciem przez polskie władze rozpoczęto planowe niszczenie niemieckich nagrobków. W sprawozdaniu z 1948 roku prezydent Opola Franciszek Gwiazda pisał:

Jeśli chodzi o cmentarz, o pomniki na których widniały napisy niemieckie, wszystkie zostały przewrócone tak, że napisy są niewidoczne, a pomniki zostaną w miesiącu wrześniu z cmentarza całkowicie usunięte.

Franciszek Gwiazda, prezydent Opola, 1948

Mimo to ocalało kilkadziesiąt przedwojennych grobów. Najstarszą część – w trójkącie między ulicami Wrocławską, Niemodlińską i Ściegiennego – od 1959 roku stopniowo plantowano i zamieniano w park (obecnie plac zabaw). W latach 70. zlikwidowano fragment przylegający do ul. Niemodlińskiej, a część w pobliżu Kanału Ulgi przeznaczono na zieleń.

Dlaczego to miejsce jest ważne dla Opola

Cmentarz przy Wrocławskiej to nie tylko nekropolia, ale prawdziwy pomnik historii miasta. Spoczywają tu osoby, które kształtowały Opole – duchowni, nauczyciele, społecznicy, a także zwykli mieszkańcy różnych epok i narodowości. Jego rewitalizacja to przywracanie tożsamości lokalnej społeczności, która po latach zapomnienia może na nowo odkryć swoje korzenie. To także dowód, że pamięć o przeszłości, nawet tej bolesnej, ma wartość dla współczesnych.

Dla wielu opolan, zwłaszcza tych, których bliscy spoczęli tu po wojnie jako repatrianci, cmentarz jest namacalnym świadectwem ich losów. Dla innych – okazją do poznania historii swojego miasta przez pryzmat ludzi, którzy je budowali.

Co dalej? Pełne udostępnienie wkrótce

Prace rewitalizacyjne są już na finiszu. Wkrótce odnowione alejki, mur, oświetlenie i ławki sprawią, że cmentarz stanie się miejscem godnym pamięci i refleksji. Niebawem nekropolia zostanie w pełni udostępniona mieszkańcom. To efekt współpracy Urzędu Miasta Opola, Zakładu Komunalnego, firmy BESTOPEBEL oraz przede wszystkim samych opolan, którzy od dwóch lat systematycznie wspierają to przedsięwzięcie.

Rewitalizacja zabytkowego cmentarza przy ul. Wrocławskiej to inwestycja w pamięć i lokalne dziedzictwo. Informacje przekazał Urząd Miasta Opola.